TRÒ CHƠI DÂN GIAN CHO TRẺ EM DÂN TỘC THIỂU SỐ

Như chúng ta đã biết trò chơi dân gian là một di sản văn hoá quý báu của dân tộc. Đặc biệt đó là các trò chơi dân gian dân tộc Mông mang tính đặc thù rõ nét đậm đà bản sắc dân tộc, các trò chơi không chỉ nhiều về số lượng mà còn phong phú về thể loại như: “Trò chơi ném pao, cà kheo, đẩy gậy, đánh tù lu, thổi khèn, bắn nỏ, rồng ấp trứng,  por poz, mus nênhs tưw, lâuz pak, mus taw neeg, laub pag, ntauk tux luz, yur kênhx, tuô hrênhr, jăngx puôk kê

Trò chơi dân gian dân tộc Mông rất phong phú và đa dạng, mang tính cộng đồng, trẻ có nhiều cơ hội được tiếp xúc tại địa phương, tuy nhiên không hẳn trò chơi nào cũng phù hợp với trẻ nhỏ. Vì thế, khi lựa chọn trò chơi dân gian dân tộc Mông chúng tôi đã có sự cân nhắc và lựa chọn những trò chơi đơn giản, dễ hiểu, dễ nhớ đối với trẻ. Bên cạnh đó, nhà trường có sự phân chia theo nhiều độ tuổi vì vậy ngay từ đầu  nên dựa trên cơ sở khả năng nhận thức của trẻ trên lớp tôi đã lựa chọn những trò chơi dân gian của dân tộc Mông phù hợp để đưa vào kế hoạch thực hiện.

Tôi đã chọn những trò chơi đơn giản và gắn liền với truyền thống văn hóa của dân tộc Mông, những trò chơi này trẻ có thể chơi hàng ngày trong các hoạt động tại lớp, cũng như các lễ hội được tổ chức tại trường, và trẻ cũng được quan sát ông bà bố mẹ chơi khi ở bản, xã tổ chức những hoạt động văn hóa cộng đồng tại địa phương.Trò chơi không quá đơn giản, cũng không phức tạp quá. Ban đầu tôi lựa chọn các trò chơi đơn giản, các trò chơi sẽ được tăng dần độ khó tùy thuộc vào khả năng tiếp thu cũng như hứng thú của trẻ mà mức độ sẽ tăng nhanh hay chậm. 

Khi tổ chức cho trẻ chơi chúng tôi sẽ tổ chức cho trẻ chơi đọc lời theo cả tiếng dân tộc Mông và tiếng Việt, để trẻ phát triển song song cả 2 ngôn ngữ, tăng cường tiếng việt cho trẻ.

Ví dụ về trò chơi: Truz cơư môngl cơư ntông (kéo cưa lừa xẻ)

Đối với trò chơi nền phải rèn được luyện sự léo léo, nhanh nhẹn, và phát huy tinh thần đoàn kết của những người tham gia. Trò chơi giúp phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ.

Trò chơi này trẻ đối đáp với nhau bằng tiếng việt và tiếng Mông:

        + Cách chơi: 2 bạn ngồi đối diện nhau, 2 tay của người nắm chặt vào nhau vừa chơi vừa đọc lời đồng dao của trò chơi, tay của 2 người chơi đẩy đi đẩy lại như đang cưa một cây gỗ đến hết lời của bài đồng dao thì dừng lại

         + Luật chơi: Bạn nào đang chơi mà bỏ tay ra là bạn đó phải nhảy lò cò                

* Với trò chơi: mus nênhs tưw (Cà Kheo)

 Trò chơi này sẽ tổ chức ở các hoạt động: Hoạt động ngoài trời, hoạt động học, hoạt động chiều, các ngày lễ hội, hội thi,… Tổ chức trong các chủ đề: “Trường Mầm non, bản thân, gia đình, tết và mùa xuân, Quê hương đất nước”,…Ý nghĩa của trò chơi này: Là rèn sức bền bỉ, kiên trì, giữ thăng bằng của cơ thể khi đi trên cà kheo, đồng thời phát triển cả cơ tay, cơ chân.

           Mỗi lần chơi 2 trẻ, người chơi phải có sức khỏe và quy định cà kheo các trẻ phải xấp xỉ bằng nhau để đảm bảo công bằng, mỗi chiếc kheo thường dài từ 2-4m có đóng một then ngang để làm chỗ đặt chân cho chắc. Khi đi trẻ đứng 2 chân lên một đôi cà kheo và 2 tay có nắm chắc để lấy giữ thăng bằng đi không bị ngã, bị đổ, 2 trẻ đấu với nhau ai đi nhanh về phía trước, đến đích trước mà không bị ngã hoặc không vi phạm sẽ là người thắng cuộc, trẻ nào bỏ chân xuống hoặc bị vi phạm là thua cuộc. Các cháu còn lại đứng hai hằng 2 bên cổ vũ. Các lượt tiếp theo sẽ thay cặp khác chơi.  

* Với trò chơi: lâuz pak (Đẩy gậy)

Về trò chơi này có thể tổ chức ở các hoạt động như: Hoạt động ngoài trời, hoạt động học, hoạt động chiều, các ngày lễ hội, hội thi,…Tổ chức trong các chủ đề: “Trường Mầm non, bản thân, gia đình, tết và mùa xuân, Quê hương đất nước”,…Để chơi được trò chơi này chúng tôi sẽ chuẩn bị cho trẻ gậy, vẽ một vòng tròn to bằng phấn, trước khi chơi kiểm tra tình hình sức khoẻ của trẻ. Sau đó em tổ chức cho trẻ chơi theo cặp, mỗi lượt chơi sẽ cho 2 trẻ tham gia, 2 trẻ đứng trong vòng tròn, mỗi trẻ đứng bên đầu gậy, 2 tay nắm đầu gậy, 2 chân đứng rộng bằng vai hơi khuỵ  xuống, khi có hiệu lệnh bắt đầu 2 bên sẽ dùng sức để đẩy đối phương ra khỏi vòng tròn để dành chiến thắng. 

* Với trò chơi: por poz (Ném pao) 

Về trò chơi này chúng ta sẽ tổ chức ở các hoạt động: Hoạt động ngoài trời, hoạt động học (Hoạt động phát triển thể chất), hoạt động chiều, các ngày lễ hội, hội thi,… Tổ chức trong các chủ đề: “Tết và mùa xuân, Quê hương đất nước”,…

 Ban đầu trẻ sẽ chỉ ném pao cho nhau bắt và cách nhau 2m nhưng sau đó khi trẻ đã quen với trò chơi thì chúng tôi đã tăng dần độ khó đó là trẻ phải ném pao đứng cách nhau 3m hoặc quy định ném quả pao từ 1 đến 10 lần nếu ai làm rơi 3 lần thì sẽ bị phạt cho một cái khăn quầng cổ hoặc một cái thắt lưng, … để kích thích sự hứng thú cũng như rèn luyện kỹ năng khéo léo và định hướng không gian cho trẻ. 

* Với trò chơi: ntaauk tũ luz (Đánh tù lu)

Trò chơi này tôi thường tổ chức ở hoạt động như: Hoạt động ngoài trời, hoạt động học, các ngày lễ hội, hội thi…Tổ chức trong các chủ đề: “Tết và mùa xuân, thế giới thực vật, hiện tượng tự nhiên, quê hương đất nước…”.

Để chơi được trò chơi này chúng tôi sẽ chuẩn bị cho trẻ sẽ kẻ 1 vòng tròn có đường kính 50 cm để quay tù lu vào trong vòn tròn và tù lu 3-5 quả tù lu, Trò chơi tu lu có nhiều cách chơi và hình thức thi khác nhau tùy vào mỗi vùng, nhưng phổ biến vẫn là thi chọi quay, thường chọn ra 2 đội chơi, mỗi đội chơi 3-5 người  lần lượt từng người tham gia quay tù lu xuống sân chơi, tù lu đội nào quay được nhiều thời gian nhất sẽ là đội thắng cuộc. Sau đó khi trẻ đã quen với trò chơi thì chúng tôi đã tăng dần độ khó đó là chúng tôi sẽ giảm dần quả tù lu ở trong vòng tròn (Có thể chỉ để 1 quả), hoặc khó hơn là trẻ phải đánh trúng thì mới chiến thắng.

* Với trò chơi: jăngx puôk kê (Rồng ấp trứng)

 Về trò chơi này có thể tổ chức ở các hoạt động: Hoạt động ngoài trời, hoạt động học, hoạt động chiều, các ngày lễ hội, hội thi,… Tổ chức trong các chủ đề: “Tết và mùa xuân, Quê hương đất nước - Bác Hồ - Trường tiểu học”

 Ý nghĩa của trò chơi này: Thể hiện sức khỏe, sự khéo léo, nhanh trí, thông minh của người cướp trứng và sự nhanh nhẹn, dẻo dai của người ấp trứng, đồng thời phát triển cả cơ tay, cơ chân. Để chơi được trò chơi này chúng tôi sẽ chuẩn bị cho trẻ vòng và quả trứng bằng nhựa, vẽ một vòng tròn to bằng phấn chúng tôi vẽ 2 vòng tròn có khích cỡ khác nhau, vòng cướp trứng có đường kính 5m và vòng ấp trứng có đường kính là 2m, trước khi chơi kiểm tra tình hình sức khoẻ của trẻ. Sau đó tổ chức cho trẻ chơi theo cặp, mỗi lượt chơi sẽ cho 3 trẻ tham gia, 2 trẻ đứng quanh vòng tròn to, 1 trẻ đứng vòng tròn nhỏ, người ấp trứng có nhiệm vụ giữ trứng và hai tay chống xuống đất, hai chân choài phía sau  trong vòng tròn ấp, trẻ này gần như là úp bụng lên trứng và đánh trả người cướp trứng phòng bảo vệ nguyên vẹn những quả trứng được giao, còn với người cướp trứng phải khéo léo lám sao giành giật được những quả trứng trong vòng điểm tâm, tránh sự đánh trúng hoặc chạm vào bất kỳ bộ phận nào của cơ thể, họ sẽ bị loại khỏi cuộc chơi. khi có hiệu lệnh bắt đầu 2 bên sẽ dùng khả năng của mình vào vòng “cướp” và vòng “ấp” để dành chiến thắng

Như vậy để duy trì và bảo tồn các trò chơi dân gian dân tộc Mông, chúng tôi tổ chức cho trẻ chơi mọi lúc, mọi nơi: Trong giờ học, hoạt động ngoài trời, lễ hội, hội thi… Để trẻ thực hiện tốt các trò chơi, chơi đúng các trò chơi, chúng tôi đã hướng dẫn cách chơi và luật chơi cụ thể của từng trò chơi. 

Trẻ đã biết được tên một số trò chơi, biết cách chơi, luật chơi. Trẻ hứng thú, tích cực, mạnh dạn tự tin khi chơi trò chơi, tinh thần đoàn kết, ý thức tập thể của trẻ được nâng cao. Luôn tạo môi trường trong lớp và ngoài lớp đẹp, thoải mái để lôi cuốn trẻ đến trường, ngoài ra còn phải tạo không khí vui tươi, thoải mái cho trẻ hơn về một số trò chơi dân gian hiệu quả hơn nữa.